Marx ve Lenin'de İdeoloji: Aynı Kavram, İki Zıt Anlam

Marx için ideoloji, egemen sınıfın gerçeği çarpıtma aracıdır — olumsuz bir kavram. Lenin için ise işçi sınıfının örgütlenme aracıdır. Aynı kelime, iki zıt anlam.

Marx: ideoloji gerçeği çarpıtır

Marx ideolojiyi doğrudan sınıfla ilişkilendirir. Ona göre ideoloji, hâkim sınıfın alt sınıfı kontrol etmek için kullandığı ve ona empoze ettiği bir düşünce sistemidir. Kapitalist toplumda özel mülkiyetin savunulması ve emek sömürüsünün meşrulaştırılması gibi işlevler görür. Bu yüzden Marx kavrama olumsuz bir anlam yükler.

Daha teknik ifadesiyle ideoloji, bir toplumda hâkim olan düşünce biçiminin, hâkim maddi üretim ilişkilerinin fikirsel yansımasıdır. Egemen sınıf kendi çıkarına uygun görüşleri yayarak toplumu hâkimiyeti altında tutar. Kapitalist toplum herkesin çıkarının aynı olduğunu ima eder, oysa sınıflara bölünmüştür.

Buradaki en ilginç mekanizma şu: alt sınıflar, kendilerine empoze edilen ideolojinin kendi çıkarlarıyla örtüştüğünü zanneder ve o düşünceyi egemen sınıflar kadar hararetle savunur. İdeoloji, iktidarın en görünmez tezahürüdür.

Lenin: ideoloji örgütlenmenin aracı

Lenin, komünizmde ideolojiye gerek kalmayacağı konusunda Marx'la hemfikirdir. Ama bunun yakın dönemde gerçekleşmeyeceğini belirterek dünya devriminin gerekliliğinden ve bunun için verilmesi gereken mücadeleden söz eder.

Komünizm bir anda kurulabilecek bir şey değildir; bir süreç gerektirir. Bu süreç ve mücadele için toplum içinde örgütlenme, örgütlenme içinse ideoloji gerekir. Böylece kavram Lenin'de olumlu bir anlam kazanır.

Lenin'in dayandığı tespit şudur: halk ne kadar sömürülürse sömürülsün kendiliğinden devrimci bir duruş geliştiremez. Hoşnutsuzluğunu dile getirmekle kalır, daha ileri gidemez; çünkü sömürülen sınıf hayata her zaman sömürülen sınıfın merceğinden bakar. Devrimci bilinç dışarıdan, örgütlü bir öncü aracılığıyla taşınmalıdır. Komünist partilerin işlevi budur.

Marx'ta kavram sabit değil

Buraya bir not düşmek gerek. Marx'ın ideoloji kavramı eserleri boyunca aynı kalmıyor. Alman İdeolojisi'nde (1845-46) ideoloji daha çok gerçekliği baş aşağı çeviren bir yanılsama olarak, camera obscura benzetmesiyle ele alınır. Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı'nın önsözünde (1859) ise altyapı-üstyapı şemasının bir parçası, insanların çatışmanın bilincine vardığı düşünsel biçimler olarak görünür. Kapital'deki meta fetişizmi tartışmasında ise yanılsama artık bir yanlış düşünce değil, üretim ilişkilerinin kendisinin ürettiği bir görünüm.

Yaygın biçimde Marx'a atfedilen "yanlış bilinç" terimi de aslında Marx'ta geçmez; Engels'in 1893 tarihli bir mektubunda kullandığı ifadedir. Marx'ı "ideoloji = yalan" denklemine indirgemek bu yüzden eksik bir okuma.

Karşılaştırma

Marx'a göre ideoloji sınıf mücadelesinin bir sonucu olarak ortaya çıkar ve egemen sınıfın çıkarına hizmet eder. Lenin'e göre ise işçi sınıfının özgürleşmesi için kendi ideolojisini geliştirmesi gerekir; mücadelenin oluşabilmesi ideolojik temelde bir örgütlenmeye bağlıdır. Bu ideolojinin nihai hedefi, ortak örgütlenme sonucunda bütün ideolojilerin ortadan kalkmasıdır.

Marx'ta ideoloji teşhis edilmesi gereken bir yanılsama, Lenin'de inşa edilmesi gereken bir araçtır.

Bu fark önemsiz bir vurgu meselesi değil. Marx'ın çerçevesinde ideolojiyi aşmanın yolu koşulları değiştirmekken, Lenin'in çerçevesinde koşulları değiştirmenin yolu bir ideoloji kurmaktan geçer. Yirminci yüzyıl sosyalizminin parti merkezli pratiği, büyük ölçüde bu ikinci okumanın üzerine kuruldu.